Dziś jest: środa 18 październik 2017 temp. dziś: oC
jutro: oC
Księga gości

Zabłudów

Zabłudów obecnie jest niewielkim miasteczkiem leżącym około 20 km od Białegostoku przy trasie do Lublina. Może poszczycić się bogatą, 500-letnią tradycją, którą przez wieki kształtowały różne kraje i kultury, na pograniczu których leżało miasto.

Początki osadnictwa

Założenie osady co prawda datuje się na koniec XV w., lecz osadnictwo między rzekami Narwią i Supraślą jest znacznie starsze. Dzieje osadnictwa okolic Zabłudowa są ściśle związane z dziejami ziem między wymienionymi wyżej rzekami, a przede wszystkim z dziejami ziem nad górną Narwią. Na ziemiach tych nigdy nie zamieszkiwała jednolita ludność o tej samej kulturze. Znajdowały się obok siebie lub przenikały się nawzajem ludność mazowiecka, bałtycka, ruska, litewska i jaćwieska. Rozwój osadnictwa trwał do XIII w. kiedy to najazdy jaćwieckie, a następnie litewskie, a także walki litewsko-krzyżackie (XIII i XIV w.) spowodowały ogromne wyniszczenia, zahamowanie i cofnięcie rozwoju osadnictwa. Na ziemiach nad górną Narwią na okres dwóch wieków rozciągała się ogromna pustka. W tym okresie brak tu było większych skupisk ludności stałej. Ziemia porośnięta nieprzebytą puszczą, prawie nie zasiedlona, stwarzała dogodne warunki do eksploatacji sezonowej, sprzyjając osadnictwu tymczasowemu.

Wraz z końcem wojen polsko – litewskich na przełomie XIV i XV w. nastąpiło utrwalenie władzy politycznej, a co za tym idzie – początek trwałego osadnictwa.

Początki i dzieje miasta Zabłudów

Za twórcę miasta Zabłudów uważa się Grzegorza Chodkiewicza, który odziedziczył swoją część puszczy Błudów wraz z Zabłudowem po swoim ojcu Aleksandrze. To dzięki jego staraniom w 1553 roku Zabłudów otrzymał z rąk Zygmunta Augusta prawa miejskie na prawie magdeburskim. W 1550 istniał już dwór zabłudowski, którego od miasta oddzielała rzeka i staw. Dziełem Grzegorza Chodkiewicza było zagospodarowanie przestrzenne miasta.  Rynek kształtem zbliżony był do kwadratu; w jego krańcach wyznaczono pary ulic wychodzące z każdego rogu, które zbiegały się pod kątem prostym. Taki układ ulic zachował się do dnia dzisiejszego. Grzegorz Chodkiewicz ufundował kościół parafialny pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP, cerkiew prawosławną, szpital ludowy i szkołę. W 1568 w Zabłudowie usytuowano jedną z pierwszych drukarni na Grodzieńszczyźnie. Drukowany był w niej m. in. Psałterz i Ewangelia Pouczająca. Drukarnia zaprzestała swej działalności 4 lata później, kiedy jeden ze sprowadzonych drukarzy opuścił miasto i przeniósł się do Lwowa. W końcu XVI w. drukarnia została przeniesiona do Supraśla. W późniejszych latach drogą dziedziczenia dobra Zabłudowskie przeszły w posiadanie Paców, Sapiehów, Leszczyńskich, Sanguszków, a od 1599 r miasto weszło w skład dóbr Radziwiłłów. Radziwiłłowie byli zwolennikami reform, toteż w ich włościach mogli uzyskać schronienie ewangelicy, arianie, Żydzi. Za ich panowania Zabłudów stał się ośrodkiem kalwinizmu, siedzibą seniora podlaskiego i 2 ministrów; wielokrotnym miejscem synodów kalwinów litewskich. w 1608 r wybudowano tu jeden z głównych zborów tego wyznania, który zlokalizowany był pomiędzy rynkiem miejskim a stawem dworskim. Budynek był drewniany. Przy zborze funkcjonowała szkoła, plebania i szpital. W drugiej połowie XIX w. z powodu braku wiernych zbór kalwiński rozebrano.

Położenie Zabłudowa między koroną a Litwą sprzyjało jego rozwojowi gospodarczemu, ale także zwiększało ryzyka działań wojennych. Duże straty w Zabłudowie wyrządził najazd szwedzki (1655 – 1657), wojna z Moskwą (1658 – 1660) oraz przemarsz zbuntowanych wojsk Korony i Litwy. W okresie wojny z Moskwą dużą część zabudowy miasta strawił pożar.

Gmina żydowska

Duży napływ żydów do miasta można datować  na koniec XVIII w. W 1655 roku powstała gmina żydowska. W Zabłudowie dzielnica żydowska mieściła się w północno-zachodniej części miasta. Żydzi mieszkali głównie w Zaułku żydowskim w rejonie świątyni, a także przy ulicach: Białostockiej, Szkolnej, Suraskiej, Łaziebnej, Zatylnej, Przyrzecznej. W związku, że w Zabłudowie zamieszkiwała tak liczna grupa żydów, w mieście znajdowały się dwa cmentarze żydowskie. Pierwszy z nich mieszczący się wówczas w centrum miasta, obecnie już nie istnieje. Natomiast drugi był umiejscowiony w południowo-zachodniej części miasta, przy drodze do Krynickich. Na nim mieszczą się zabytkowe nagrobki, oraz Ohel – grobowiec rabina cadyka Izaaka, obecnie ogrodzony szczątkowym parkanem.

Miasto rozwijało się systematycznie, w czasach pruskich miało zabudowę drewnianą, co niosło ze sobą ryzyko pożarowe. Największy pożar wybuchł w 1794 roku, w którym spłonęło ponad 78 gospodarstw. Miasto odbudowało się latami.

W 1807 roku Zabłudów został włączony do Cesarstwa Rosyjskiego, 5 lat później ziemie zostały skonfiskowane przez władze carskie i rozdane cudzoziemcom. Wraz z rokiem 1815 w Zabłudowie zaczął rozwijać się przemysł włókienniczy. Zabłudów zasłynął dzięki nowej technologii suchej produkcji zelówek. U szczytu rozwoju włókienniczego w mieście było pięć dużych garbarni. Wyroby sprzedawano m.in. wojsku rosyjskiemu.

Duży wkład w rozwój miasta mieli żydzi, w rękach których znajdowała się większość przemysłu drobnego. W Zabłudowie oprócz synagogi funkcjonowały również cztery domy modlitwy, szkoły elementarne żydowskie i chrześcijańskie. W latach 80 XIX wieku liczba żydów wynosiła 2500 osób. W tym czasie w mieście powstał i prężnie funkcjonował Teatr Żydowski.

XIX i XX wiek

Z rokiem 1856 dobra zabłudowskie przeszły w ręce senatora, członka senatu w Petersburgu Aleksandra Kruzenszterna. Prężny rozwój miasta trwał do wybuchu I wojny światowej. Podczas działań wojennych został zbombardowany dwór zabłudowski. II wojna światowa przyniosła kolejne zniszczenia, gdzie Zabłudów został zbombardowany przez naloty niemieckie. Po wojnie miasto nieodwracalnie straciło swój wcześniejszy charakter. Żydzi zabłudowscy zostali wywiezieni do obozów zagłady w Treblince i Oświęcimiu.

Po licznych zniszczeniach miasta w 1948 roku wojewoda białostocki Stanisław Krupka chciał pozbawić Zabłudów praw miejskich. Po analizie finansowej władze doszły do wniosku, że odebranie praw miejskich nie przyniesie miastu i gminie żadnych korzyści finansowych. Dzięki temu Zabłudów jest miastem nieustająco od 1553 roku.

Zabytki