Dziś jest: poniedziałek 16 wrzesień 2019 temp. dziś: oC
jutro: oC
Księga gości

Żydzi w Białymstoku

W Izraelu jest osada o nazwie Kiriat Bialystok. Założyli ją po II wojnie ci, którym cudem udało się przeżyć holocaust. Rozproszeni po całym świecie białostoccy Żydzi zbierali pieniądze na budowę osiedla w którym w roku 1950 zamieszkali pierwsi cudem ocaleni białostocczanie. Każdy z nich wniósł i wnosi do dziś osobiste piętno koszmarnych doświadczeń. Każdy z nich kultywuje w sobie swój osobisty obraz Białegostoku – miasta dzieciństwa, szczęścia i bezpieczeństwa, ale i zgotowanych przez nazistów okropności. Dzisiejszy kiriat Białystok posiada duży kompleks szkolny, synagogę i małe muzeum. W muzeum gromadzone są pamiątki przypominające ich dawny Białystok, są tam m.in. portrety sławnych Żydów z miasta nad Białą, fotografie z fragmentami przedwojennej zabudowy Białegostoku. Wokół izraelskiego kiriatu rośnie sosnowy las przypominający puszczańskie okolice miasta ich dzieciństwa i młodości.

Sławni i znani białostoczanie pochodzenia żydowskiego

1.Max Weber (1881-1961) malarz propagator kubizmu w Stanach Zjednoczonych. Należy do najwybitniejszych przedstawicieli tego kierunku malarstwa, zupełnie nieznany w rodzinnym mieście Białymstoku.
2.Chaim Jakub Lipszyc (1891-1973), słynny rzeźbiarz i malarz.
2. Mordechaj Tenenbau – przywódca powstania w białostockim getcie w sierpniu 1943 r.
3. Icchok Malmed – bohater białostockiego getta. Likwidacja getta przebiegała w dwóch etapach I etap nastąpił w lutym 1943 r. Podczas wysiedlania Żydów, kiedy przerażeni lokatorzy jednej z kamienic pod lufami niemieckich karabinów opuszczali na zawsze swoje mieszkania, doszło do tragicznego w skutkach incydentu. Pewien młody człowiek, Icchok Malmed, oblał kwasem solnym jednego z SS-manów, a ten z kolei, choć oślepiony żrącym płynem, dobył broni. Padła seria strzałów na oślep, od których zginął jednak nie Malmed, lecz inny żołnierz niemiecki. Sam sprawca zajścia korzystając z powstałego zamieszania uciekł. Rozwścieczeni naziści w odwecie rozstrzelali 100 Żydów.
4. Maksym Maksymowicz Litwinow – polityk radziecki
5. Albert Bruce Sabin – odkrywca szczepionki przeciwko polio
6. Rosa Raisa – słynna primadonna opery w Chicago
7. Dżiga Wiertow – radziecki scenarzysta, reżyser filmowy
8. Hersz Mersik – działacz na rzecz pamięci getta białostockiego, twórca archiwum getta
9. Borys Kaufman – hollywoodzki operator filmowy, laureat Oskara
10. Zygmunt Białostocki – kompozytor i pianista
11. Gustaw Kerszman – mikrobiolog i genetyk
12. Józef Zeligman – nauczyciel, twórca znanego białostockiego gimnazjum
13. Józef Kerszman – lekarz okulista i społecznik
14. Chajka Grossman – bojowniczka getta i działaczka polityczna w Izraelu
15. Nora Ney – gwiazda przedwojennego kina polskiego
16. Ludoviko Zamenhof – biografia w języku esperanto
17.Jakub Szapiro-dziennikarz, pisarz i propagator języka esperanto mieszkał w kamienicy przy ul. Lipowej 31/33 wszyscy w Białymstoku znali na pamięć jego nr telefonu 331

Więcej

GETTO W BIAŁYMSTOKU

W dniu 26 lipca 1941 r. w Białymstoku utworzone zostało getto, w którym uwięziono ok. 40 000–60 000 Żydów z miasta i okolicznych miejscowości.  Zamknięte 1.08.1941 r. getto białostockie było otoczone murem z trzema strzeżonymi bramami wjazdowymi. Getto obejmowało następujące ulice: Kupiecką, Giełdową, Żydowską, Piotrkowską, Różaną, Nowy Świat, Książęcą, Szlachecką, Polną, Kosynierską, Czystą, Żytnią, Białostoczańską, Białą, Jurowiecką, Wąską, Ciepłą, Nowogrodzką, Smolną, Górną, Chmielną, część ulic Fabrycznej, Częstochowskiej, Grajewskiej.
Wschodnią i zachodnią część getta oddzielała od siebie dolina rzeki Białej. Wszyscy mieszkańcy getta w wieku od 15 do 65 lat byli zatrudniani do przymusowej pracy w zarządzanych przez Niemców zakładach. Ok. 2000 osób zatrudniał białostocki Judenrat w licznych warsztatach i małych fabrykach działających na terenie getta, produkujących tkaniny oraz broń na potrzeby okupanta.
Na przełomie września i października 1941 r. z białostockiego getta wywieziono ok. 5000–6000 Żydów do getta w Prużanej (Białoruś), gdzie zginęli w styczniu 1943 r.
Likwidacja getta rozpoczęła się w lutym 1943 r. W dniach 5–12.02.1943 r., przeprowadzono pierwszą „akcję”, w czasie której na miejscu zastrzelono ok. 1000 – 2000 osób, zaś ok. 10 000 wywieziono z Dworca Fabrycznego (Poleskiego) do obozu zagłady w Treblince. 13.03.1943 r. do getta białostockiego przywieziono 1148 osób z likwidowanego getta w Grodnie. W czasie trwania akcji likwidacyjnej, członkowie ruchu oporu rozpoczęli gorączkowe przygotowania do podjęcia – w przypadku kolejnych deportacji – oporu zbrojnego.
W nocy 15 na 16 sierpnia, getto zostało otoczone przez niemieckich żołnierzy i oddziały SS, wspierane przez oddziały ukraińskie. 16 sierpnia, na wieść o zarządzeniu natychmiastowej deportacji 30 000 osób z białostockiego getta, ruch oporu wezwał do rozpoczęcia powstania. Głównym celem walki było przerwanie niemieckiej linii obrony, co umożliwiło by ucieczkę jak największej liczby osób z getta do okolicznych lasów. Niewielka grupa – ok. 300–500 powstańców, uzbrojonych głównie w pistolety i granaty domowej produkcji, pod wodzą Mordechaja Tenenbauma i Daniela Moszkowicza, przez 5 dni walczyła z ok. 3000 niemieckich żołnierzy, czołgami, samochodami opancerzonymi i samolotami. W czasie walk poległo wielu bojowników, a przywódcy powstania – Tenenbaum i Moszkowicz, widząc, że bunt został stłumiony, popełnili samobójstwo. Ok. 150 bojownikom udało się zbiec do Puszczy Knyszyńskiej, gdzie dołączyli do działających tam grup partyzanckich.
Po stłumieniu powstania, 18–20 sierpnia, miały miejsce kolejne deportacje. Żydzi zdolni do pracy byli wysyłani do obozów pracy, m.in. w Poniatowej, w dystrykcie lubelskim. Ok. 12 000 osób z białostockiego getta zostało też wówczas wysłanych do obozu zagłady w Treblince (10 transportów) oraz do Oświęcimia (2 transporty). Ok. 1200 żydowskich dzieci z Białegostoku zostało wysłanych do getta w Terezinie (Theresienstadt), w Czechach, gdzie przebywały ok. 6 tygodni. W tym czasie Niemcy podjęli negocjacje dotyczące możliwości wymiany dzieci żydowskich na obywateli niemieckich więzionych przez Anglików. Gdy rozmowy zakończyły się niepowodzeniem, 5.10.1943 r. 1196 dzieci oraz 53 opiekunów przewieziono do obozu Auschwitz, gdzie 2 dni później wszyscy zginęli w komorach gazowych.
W wyniku przeprowadzonej akcji, w białostockim getcie pozostało zaledwie ok. 1000 – 2000 osób. Zostały one umieszczone w „małym getcie” i zatrudnione przy wykonywaniu prac porządkowych. Małe getto zostało ostatecznie zlikwidowane 8.09.1943 r., a jego mieszkańcy zostali wysłani do obozu pracy w Poniatowej, w dystrykcie lubelskim oraz do obozów zagłady w Bełżcu, Auschwitz, a także do obozu koncentracyjnego na Majdanku. Część z nich zginęła 3.11.1943 r. w czasie akcji „Ernfest” tzw. dożynki, kiedy to Niemcy zamordowali ok. 42 000 Żydów.
Szacuje się, że spośród ok. 50 000 – 60 000 mieszkańców getta, wojnę przeżyło ok. 260 osób, głównie w obozach i w oddziałach partyzanckich, a także w ukryciu po „aryjskiej stronie”.

Opracował: Bożenna Kalinowska – przewodnik miejski